X
تبلیغات
مدرسه ی مبتنی بر دانش - مراحل رشد انسان

مدرسه ی مبتنی بر دانش

مطالب علمی و آموزشی (scientific and educational subjects)

مراحل رشد انسان

مقدمه

انسان از دیدگاه اسلام موجودی در حال رشد است که در دوران زندگی خود نیز از مراحل و دوره‌های مشخصی عبور می‌کند. خداوند در قرآن می‌فرماید: اوست خدایی که شما را از خاک ناچیز بیافرید و سپس از قطره آب و آنگاه از خون بسته پس شما را از رحم مادر طفلی بیرون آورد تا آن که ، سن رشد و کمال برسید و باز پیر و سالخورده شوید و برخی از شما پیش از سن پیری وفات کنید و همه به اجل معین خود. تا مگر قدرت خدا را تعقل کنید (غافر، 67).

مراحل رشد قبل از تولد

همانا آدمی را از گل خالص آفریدیم، سپس آن گاه او را نطفه گردانیده، در جای استوار قرار دادیم، آنگاه نطفه را علقه و علقه را مضخه و باز مضخه را استخوان گردانیدیم. سپس بر استخوانها گوشت پوشانیدیم. از آن پس او را به صورت خلقی دیگر بوجود آوردیم. آفرین بر قدرت کامل بهترین آفریننده (مومنون 12-14). بنابراین مراحل رشد قبل از تولد به ترتیب عبارتند از نطفه- علقه- مضخه- استخوان و پوشانیدن گوشت بر آن و ایجاد آفرینشی دیگر.

مراحل رشد بعد از تولد

در قرآن دوران زندگی انسان بعد از تولد به سه دوره مشخص کودکی ، بلوغ و پیری تقسیم شده است. ولی چون دوران مهم رشد و تربیت انسان در سالهای کودکی و جوانی است احادیث فراوانی دوران رشد را بعد از تولد تا 21 سالگی تقسیم بندی کرده و ویژگیهایی برای رشد و تربیت یادآور شده‌اند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌فرماید: کودک در هفت سال اول سید و آقاست، در هفت سال دوم روحیه اطاعت و فرمانبرداری دارد و در هفت سال سوم وزیر و مشاور است (وسائل‌الشیعه ج 15، ص124).

همچنین آن حضرت در حدیث دیگری می‌فرماید: فرزند خود را هفت سال آزاد بگذار تا بازی کند در هفت سال دوم به ترتیب و ادب کردن او اقدام کن و در هفت سال سوم او را مشاور و همراه خود قرار ده (کافی، ج 6 ص 47). بنابراین همانگونه که دیده می‌شود دوران رشد و تربیت بعد از تولد سه مرحله هفت ساله تقسیم می‌شود شامل دوره سیادت و سروری که هفت سال اول را شامل می‌شود. دوره اطاعت و فرمانبرداری که دوره یادگیری ، آداب و تربیت صحیح است و دوره سوم که دوره مشورت و همراهی است.

عوامل موثر در رشد از دیدگاه اسلام

توجه به عامل فطرت در رشد و تربیت انسان

از دیدگاه اسلام وجود فطرت مسلم و قطعی است براساس فطرت الهی خلق شده است و دین اسلام هم دین فطرت است و به همین دلیل باقی و همیشگی است. فطرت همان سرشت انسان است و پیداست که سرشت اکتسابی نیست.

عوامل ارثی (قبل از تولد) و تاثیر آنها در رشد

اسلام به عوامل ارثی و تاثیر آن در رشد انسان توجه خاصی دارد و مجموعه عوامل قبل از تولد ، از قبیل نحوه انتخاب همسر ، زمان ازدواج ، زمان تشکیل نطفه و تاثیر عوامل ژنتیکی ، ایام بارداری ، هنگام تولد و زمان زایمان را در رشد و سلامت جسمی و روانی انسان موثر می‌داند و به آنها عنایت دارد. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم می‌فرمایند: شقاوت انسان بدبخت و سعادت انسان خوشبخت در شکم مادر تعیین می‌گردد (بحارالانوار، ج 3، ص 43).

تاثیر عامل خانواده بر رشد از دیدگاه اسلام

از دیدگاه اسلام پدر و مادر مهم ترین نقشها و وظایف را در رشد و تربیت کودک بر عهده دارند. اسلام از همان ابتدای تولد برنامه‌ها و دستورات خاصی را برای رشد و تربیت کودک تنظیم فرموده و اجرای آن را بر عهده والدین قرار داده است. اصولا اسلام در مورد رشد و تربیت حقوق مسلمی را برای کودکان قائل است.

اسلام در سراسر دوره کودکی و نوجوانی که مهمترین دوران رشد و تربیت کودک است برنامه‌های خاص و سفارشات تربیتی بسیاری را در انتخاب اسم ، در نحوه شیر دادن و از شیر گرفتن، در صحبت و مهرورزی به کودکان و در رعایت عدالت و وفای به عهد نسبت به آنها چه در دوره بلوغ و چه در دوره جوانی بیان فرموده است. پیامبر اکرم می‌فرمایند: به کودکان خود احترام بگذارید و با آداب و روش پسندیده با آنها رفتار کنید.

عامل تفاوتهای فردی و تاثیر آن بر رشد از دیدگاه اسلام

از دیدگاه اسلام افراد بشر خصوصیات و استعدادی متفاوت دارند و هر کس از توانایی و ظرفیت معینی برخوردار است. اسلام وجود تفاوتهای فردی را به عنوان یک امر مسلم و ضروری می‌پذیرد و آن را لازمه زندگی بشر می‌داند. براین اساس در مورد رشد و تربیت کوکان نیز توجه به اصل تفاوتهای فردی را مورد تاکید و اهمیت قرار می‌دهد و آن را از صفات خوب والدین به حساب می‌آورد.

عامل شیوه تربیتی و برنامه ریزی برای رشد از نظر اسلام

اسلام برای رشد و تربیت صحیح و مطلوب فرزندان راه عاقلانه و روش حکیمانه‌ای را توصیه می‌کند و معتقد است که فقط از این طریق سعادت و خوشبختی انسان فراهم می‌شود و یکی از این برنامه‌ها را استفاده از عامل تشویق و تنبیه می‌داند. رشد و تربیت کودکان و نوجوانان مستلزم برنامه‌های ویژه‌ای است و اسلام نیز به این منظور برنامه ریزی و بکار بردن روشهای خاص تربیتی را ضروری می‌داند و معتقد است رفتار با کودکان با برخورد نسبت به بزرگسالان متفاوت است.

از سوی دیگر اسلام سفارش می‌کند که پدران و مادران موظفند در تربیت فرزندان خود به مقتضیات زمان خود نیز توجه داشته باشند. و در تربیت آنها ، شرایط و اقتضای محیط را نیز در نظر بگیرند. علی علیه‌السلام می‌فرمایند: آداب و رسوم زمان خود را با فشار و زور به فرزندان خود تحمیل نکنید زیرا آنان برای زمانی غیر از زمان شما را آفریده شده‌اند (شرح ابی ابن الحدید، ج 20، ص 267).

هدف رشد از دیدگاه اسلام

از دیدگاه اسلام رشد معنای ارزشی و اخلاقی عمیق و گسترده‌ای دارد. این کلمه در متون اسلامی ، معنای هدایت ، نجات ، صلاح و کمال یافتن است. بنابراین از دیدگاه اسلام رشد در تعالی انسان جایگاهی والا و ارزشمند دارد و انسان در مسیر تعالی و کمال خویش می‌تواند به آن دست یابد البته هر کس آسان به این جایگاه و مقام بلند نمی‌رسد. پیامبر اکرم می‌فرمایند: هنگامی که خداوند خیر کسی را می‌خواهد او را در دین فقیه و آگاه می‌سازد و رشدش را به او الهام می‌کند. بنابراین می‌توان گفت که رشد و تربیت از دیدگاه اسلام رشد و تربیت اخلاقی است و هدف اسلام این است که انسان را به جایگاه اخلاقی و ارزشی او برساند.

رشد ، روند رشد و عوامل موثر بر آن

  تعريف رشد     

بزرگتر شدن جثه و اندازه هاي بدن را رشد مي گويند. ميزان رشد و افزايش وزن بدن نشان دهنده نحوه تغذيه كودك است.

  تعريف كامل    

افزايش توانايي و كسب مهارتهاي لازم مانند گردن گرفتن، نشستن، راه رفتن و صحبت كردن و … را تكامل مي گويند.

  شاخص هاي اندازه گيري رشد  

بهترين راه براي اندازه گيري رشد هر كودك، اندازه گيري وزن ، قد ، دور سر و دور بازوي او است كه در اين جزوه به اساسي ترين آنها يعني اندازه گيري منظم وزن پرداخته مي شود و اشاره اي نيز به رشد قدي خواهد شد.

با وزن كردن مستمر كودك و رسم منحني ، مي توان نسبت به تغذيه مناسب كودكان اطمينان حاصل كرد. الگوي رشد كودكان يكنواخت نيست و هر كودك الگوي رشد خاص خود را دارد و نبايد او را با كودكان ديگر مقايسه كرد.

مهمترين عواملي كه مي توانند بر رشد تاثير بگذراند عبارتند از:

وزن موقع تولد

تغذيه درست

عامل وراثت

عوامل محيطي و مسايل عاطفي رواني، بهداشتي و اجتماعي.

  رشد قدي: 

بر عكس وزن كه به سرعت تحت تاثير تغديه و عوامل محيطي قرار مي گيرد، ماهها طول مي كشد تا تاثير اين عوامل بر قد ظاهر شود لذا در سال اول زندگي، اندازه گيري وزن براي سن بسيار مهم است در حالي كه در سال دوم زندگي علاوه بر شاخص وزن براي سن، استفاده از شاخص وزن به قد نيز از اهميت ويژه اي برخوردار است.

  روند رشد وزني:   

معمولاً نوزادان در روزهاي اول زندگي مقداري از وزن خود را از دست مي دهند. مقداري وزن از دست رفته ممكن است حتي تا 10% وزن نوزاد هم برسد ولي اگر نوزاد بلافاصله بعد از تولد بر روي پستان مادر قرار گيرد و پيوسته در كنار وي بماند و بتواند در تمام ساعات شبانه روز و هر زمان كه مايل است از شير مادر خود تغذيه كند معمولاً وزن كمتري از دست مي دهد. بر عكس، نوزاداني كه ديرتر برروي پستان مادر قرار مي گيرند و يا فواصل تغديه آنان بر حسب ساعات تنظيم مي شود نه تمايل آنان، و يا علاوه بر شير مادر به آنان آب قند هم داده مي شود، همچنين نوزاداني كه با شير خشك تغذيه مي شوند ، وزن بيشتري از دست مي دهند.

 

توصيه مي شود كه مادران ، وزن هنگام تولد و وزن زمان ترخيص نوزاد از بيمارستان را به خاطر بسپارند و يا يادداشت كنند تا بتوانند با وزنهاي بعدي وي مقايسه كنند.

 

اگر نوزادي پس از 10 روز كه از تولدش مي گذرد هنوز در حال از دست دادن وزن باشد و يا تا 15 روز بعد از تولد به وزن زمان تولد خود برنگشته باشد نياز به مراقبت ويژه براي كشف و رفع علت دارد.

به همين جهت توصيه مي شود كه نوزادان را حداكثر در روز پنجم تولد براي توزين و ارزيابي وضع تغديه و سلامت آنان نزد پزشك يا به يكي از مراكز بهداشتي درمان ببرند.

افزايش وزن در 6 ماه اول زندگي سريعتر بوده و در هفته هاي اول، هر هفته بين 120 تا 240 گرم است يعني هر ماه، حداقل بايد 500 گرم به وزن شيرخوار اضافه شود.

بعد از 6 ماهگي سرعت افزايش وزن كمتر مي شود و هر ماه حداقل 350 تا 400 گرم مي شود.

از 12 تا 24 ماهگي افزايش وزن باز هم كمتر شده و به رقمي حدود حداقل 200 گرم در ماه مي رسد . بنابراين وزن كودك حوالي 4 تا 5 ماهگي 2 برابر و يكسالگي 3 برابر و در سن دو سالگي 4 برابر وزن موقع تولد مي شود.

الگوي فوق در كودكان مختلف ، متفاوت است و دليل اين تفاوت در كودكان سالم عبارت است از:

نوع تغذيه (شير مادر يا شير خشك)

ويژگي هاي كودك ( نوع شخصيت و ميزان فعاليت)

جثه افراد خانواده

مسايل عاطفي مانند ابراز عشق و محبت به كودك به خصوص در زمان تغذيه وي

بيماري ها

  عوامل موثر بر وزن كودك :  

وزن كودك متاثر از عوامل قبل از تولد و يا بعد از تولد، است.

  عوامل قبل از تولد:  

رشد كودك از دوران جنيني آغاز مي شود و عوامل متعددي بر ميزان رشد جنين اثر مي گذارند از جمله:

مراقبت كامل از سلامت مادر توام با تغذيه صحيح وي در دوران بارداري و ......

كه تغديه مادر در اين دوران بايد متنوع و متعادل بوده از همه گروههاي غذايي به مقدار كافي و بر اساس نياز و توده بدني خود body mass index (b.m.i) استفاده كند.

چون كم بودن وزن به همان اندازه كه ميزان افزايش وزن در دوران بارداري مهم است اهميت دارد به همين جهت توصيه ميشود مادراني كه وزن قبل از دوران بارداري آنان كم است (b.m.i كمتر از 19) تلاش نموده و از يك رژيم غذايي صحيح پيروي كنند تا در دوران بارداري وزنشان بيش از 12 كيلوگرم ( كه متوسط افزايش وزن دوران بارداري است) اضافه شود بر عكس مادراني كه اضافه وزن دارند و يا چاق هستند بايد سعي كنند كه در تمام دوران بارداري افزايش وزن كمتري داشته باشند.

      2( قد به متر) / وزن به کيلوگرم  =   B.M.I        

    27.3   =   60  کيلوگرم / 2(1.6)      : مثال     

جدول زير مي تواند راهنماي خوبي براي مادران باشد:

ميزان افزايش وزن مطلوب در دوران بارداري

(b.m.i)   توده بدني مادر        

          18-5/12 كيلوگرم

كمتر از 8/19  - لاغر 

   16-5/11 كيلوگرم

طبيعي   26-8/19

  5/11 – 7 كيلوگرم

 اضافه وزن 29-26  -

7-6 كيلوگرم  حداقل 6 كيلوگرم

بيشتر از 29 - چاق 

  فعاليت  

اگر فعاليتهاي بدني مادر زياد باشد و دريافت مواد غذايي كفاف اين ميزان فعاليت را نكند مسلماً بر وزن هنگام تولد نوزاد، تاثير خواهد گذاشت لذا توصيه مي شود كه مادران در سه ماهه آخر دوران بارداري از فعاليتهاي شديد بدني بپرهيزند تا از احتمال تولد نوزادان با وزن كم، كاسته شود. اين توصيه بيشتر شامل مادراني است كه مشاغل سنگين جسمي دارند و بار زحمت و مشقت فراواني را متحمل مي شوند.

  سيگار كشيدن  

مصرف سيگار در دوران بارداري باعث اختلال در رشد جنين مي شود لذا به مادراني كه سيگار مي كشند توصيه مي شود حتماً‌ قبل از دوران بارداري نسبت به ترك سيگار كه جز زيان جسمي و مالي براي آنان و خانواده ثمري ندارد اقدام نمايند.

  بيماري ها   

عفونت هاي داخل رحمي، فشار خون بالا، ابتلا به بيماريهاي مزمن مثل سل و مالاريا، كم خوني بسيار شديد و امثال آن، همه باعث كم شدن وزن جنين مي شوند،‌بر عكس بيماري قند كنترل نشده مادر و پرخوري بيش از اندازه او سبب افزايش وزن نوزاد در هنگام تولد خواهد شد.

  ساير علل  

از جمله عوامل ديگري كه بر وزن نوزاد در هنگام تولد تاثير مي گذارد، نارس بودن ، جثه والدين، ناهنجاريهاي جنين ، زندگي در ارتفاعات ، كوتاهي فاصله بين حاملگي ها و سن كمتر از 18 سال مادر است.

  عوامل بعد از تولد  

در بين عوامل بعد از تولد ، نوع و نحوه تغذيه شيرخوار بسيار مهم است.

مناسب ترين تغذيه آن است كه تغذيه انحصاري با شير مادر از لحظه تولد شروع شده و بطور مكرر و بر حسب تقاضاي شيرخوار در تمام ساعات شب و روز تا پايان شش ماهگي ادامه يابد در اين صورت شيرخوار به هيچ ماده غذايي ديگري ، حتي آب هم نياز ندارد. شير مادر، آغوش گرم و پر مهر مادر در محيط صميمي خانواده، استفاده از نور مستقيم خورشيد ، قطره ويتامين آ و د و ايمن سازي ( واكسيناسيون ) به موقع شيرخوار و رعايت بهداشت و نظافت وي ، تامين كننده بخش عمده اي از نيازهاي غذايي  ، جسمي و عاطفي – رواني او مي باشد.

شير مادر علاوه بر اينكه نيازهاي غذايي شير خوار را تامين مي كند او را از مبتلا شده به بسياري از بيمارهاي محافظت مي نمايد. به علاوه، هر چه دفعات و مدت تغديه كودك با شير مادر بيشتر و ابراز محبت به او بيشتر باشد همچنين اگر تغديه شيرخوار از هر دو پستان و از شير پسين (hind milk) كه قسمت آخر شير هر پستان است بهره مند شود از رشد مناسبتري برخوردار خواهد شد.

در روزهاي اول تولد كه شيرمادر بصورت آغوز است گرچه مقدار كم آن و ممكن است در حد چند قاشق مرباخوري باشد اما به دليل اينكه سرشار از مواد مغذي و ايمني بخش است و نياز نوزاد هم در اين روزها محدود است، مادران نبايد نگران كمبود آن باشند بلكه بايد نوزاد را مكرراً‌ بر روي پستان خود بگذراند تا مكيدن مكرر نوزاد موجب افزايش حجم آغوز و شير مادر شود و امكان تغذيه مناسب وي فراهم گردد.

هرگز نبايد در اين ايام و به طور كلي در طول 6 ماه اول زندگي كه تغديه شيرخوار انحصاراً با شير مادر است به وي آب و يا آب قند خورانيد چه حتي مقدار كم آن مي تواند هم موجب كاهش اشتها و كمتر مكيدن پستان و در نتيجه كاهش شير مادر شود و هم ممكن است موجب آلودگي دستگاه گوارش و مشكلات ناشي از آن گردد.

نكته مهم ديگر اينكه شيرخواران معمولاً‌ شخصيت ، خلق و خو و رفتارهاي متفاوتي دارند، مادر بايد به خلق و خوي كودك خود توجه لازم را داشته باشد تا در زمان تغذيه انحصاري و نيز پس از شروع غذاي كمكي، نگران نشود بلكه برعكس با عنايت به خلق و خوي و رفتار شيرخوار، نحوه تغذيه وي را تنظيم نمايد. ضمناً بايد توجه داشت، كودكاني كه با وزن كم متولد مي شوند نياز به توجه و مراقبت بيشتر دارند و عدم توجه لازم به آنان، باعث مي شود كه از افزايش وزن كافي برخوردار نشوند.

تماس اوليه مادر و نوزاد بلافاصله بعد از تولد و استمرار اين تماس در تمام ساعات شب وروز – روابط خوب و پراز مهر درون خانواده به ويژه همسر احساس امنيت خاطر بعد از زايمان – اعتماد به نفس مادر – احساس خوشحالي ، شادابي و نشاط مادر – مدت زماني كه مادر شيرخوار خود را علاوه بر شيردادن در آغوش مي گيرد – حمايت گروه پزشكي و حمايت در محيط كار همه و همه مي توانند بر روند افزايش وزن كودك موثر باشد.

بر عكس برخي مسايل اجتماعي مانند رفتار نادرست والدين، وضع نامناسب اقتصادي ويا بهداشتي خانواده، خانواده هايي كه به اصطلاح كودكان خود را لوس مي كنند و يا خانواده هاي پرجمعيت كه فرصت لازم را براي توجه به كودكان ندارند همه مي توانند باعت اختلال در رشد كودك شوند.

 


ز دید گاه اسلام ، رشد انسان پس از تولد در چند مرحله متوالی صورت می گیرد . از پیامبر -ص- در این زمینه روایت شده : « فرزند تو هفت سال آقا ، هفت سال بنده وهفت سال وزیراست . اگر تا سن بیست و یک سالگی خوی وخصلت هایش را پسندیدی که خوب وگرنه اورا به حال خویش رها کن ،زیرا تو در پیشگاه خداوند معذوری.


اعظم محسني امجد
عوامل مؤثر بر رشد وتکوین شخصیت قبل از تولد
از دیدگاه اسلام فرزند انسان مانند ثمره ومیوه درخت است .همانگونه که ثمره ی درخت ، عصاره ، ویژگیها و خصایص درخت را در خود جمع کرده است ، فرزند انسان نیز خصایص و خصوصیات جسمی ، رفتاری و شخصیتی والدین خود را به ارث می برد .پیامبر اسلام(ص) می فرماید:«هر درختی میوه ای دارد و میوه دل ،فرزند است .»اسلام هم چنین به تفاوت های فردی و تأثیر آن بر جوامع انسانی توجه کرده است.
در علم روانشنا سی نیز به تفاوت های فردی توجه شده است.بسیاری از روانشناسان بر این باورند که تفاوت های فردی اعم از تفاوت های جسمی وظاهری (قد،وزن،رنگ،چهره و...)صفات شخصیتی و خصایص رفتاری منحصر به فرد انسان ،تحت تأثیر دو عامل مهم وراثت و محیط ایجادمی گردد ورشد انسان محصول مشترک دو عامل وراثت و محیط می باشد .
از میان این دو عامل، وراثت تأثیر بیش تری بر روند رشد در دوران جنینی می گذارد .انسان ها ساخته دست پدر ،مادر و اجدادشان اند وبسیاری از خصوصیات جسمی،عقلی و روانی آن ها را از طریق ژن های عامل وراثت به ارث می برند. پیامبر (ص)توصیه های خاصی در مورد انتخاب همسر و ازدواج به مسلمانان نموده است.
پیامبر (ص)به یاران خود فرموده: « ای مردم از خضراءالدمن (گیاهان روییده در خرابه ) بپرهیزید . سؤال شد:ای رسول خدا خضراءالدمن چیست ؟ فرمود: زن زیبارویی که درخانواده ای فاسد رشد کرده است.
عوامل مؤثر بر رشد انسان پس از تولد
از دید گاه اسلام ، رشد انسان پس از تولد در چند مرحله متوالی صورت می گیرد . از پیامبر (ص) در این زمینه روایت شده : « فرزند تو هفت سال آقا ، هفت سال بنده وهفت سال وزیراست . اگر تا سن بیست و یک سالگی خوی وخصلت هایش را پسندیدی که خوب وگرنه اورا به حال خویش رها کن ،زیرا تو در پیشگاه خداوند معذوری. »

دوره ی سیادت یا نونهالی
این مرحله از رشد ، از بدو تولد آغاز می شود وتا سن هفت سالگی ادامه می یابد .روانشناسان این دوره را که مراحل نوزادی ، طفولیت وخردسالی را در بر می گیرد ، دوره ی نونهالی می نامند . پیامبر اکرم (ص) این مرحله را سن سیادت وآقایی کودک دانسته وپدر ومادر را موظف به رفع نیازهای مادی وروانی کودک نموده وبرایشان تکالیفی مقرر کرده است.. پیامبر (ص) تغذیه با شیر مادر را در انتقال خصایص شخصیتی و وراثتی به فرزندان مؤثر می داند و در این زمینه می فرماید :

«زنان کم خرد را به دایگی بر نگزینید ، زیرا فرزند با شیر رشد می کند .»
از دیگر تکالیفی که اسلام بر عهده پدرومادر گذارده ومؤید حقوق فردی واجتماعی کودک است ،می توان به نام گذاری کودک اشاره کرد .ازپیامبر(ص)روایت شده:«نخستین کاری که آدمی درباره فرزند خود انجام می دهد این است که نام نیکو بر او نهد .»
تربیت کودک در دوره سیادت از دیگر مواردی است که اسلام توجه خاصی به آن مبذول داشته و توصیه های بسیاری نیز دراین خصوص نقل شده است . محبت یکی از اختیاجات اساسی کودک و از مهم ترین عوامل تأثیر گذار بر تربیت روحی وروانی وی می باشد. کودک ،عشق،محبت وعلاقه را در کانون خانواده می آموزد. در اسلام در مورد محبت ومهربانی کردن به کودکان بسیار سفارش شده است . پیامبر (ص)به مسلمانان توصیه می فرماید :«کودکان را دوست بدارید و با آن ها مهربان باشید »
هم چنین می فرماید :«محبت به فرزند همچون محبت به والدین است و خداوند کسی را که به فرزند علاقه بیش تری داشته باشد ،رحمت می فرستد.»

نگاه محبت آمیز پدر به صورت فرزند عبادت است و روش پیامبر (ص)در خانواده اش این بود که هر روز صبح دست محبت بر سر فرزندان خود می کشید وحسن و حسین(ع)را می بوسید.
پیامبر (ص)فرموده است : « هرکه فرزند خود را ببوسد خداوند عزوجل برای او یک ثواب می نویسد وهرکه فرزندش را شاد کند خداوند او را در روز قیامت شاد می سازد و هر که به او قرآن بیآموزد ،در روز قیامت پدر ومادرش فرا خوانده میشوند وبه هردو جامه ای پوشانده می شود که به درخشش صورت بهشتیان می درخشد .»

از دیگر آموزه های پیامبر (ص) در مورد فرزندان این است که در رفتار با کودکان و محبت ورزیدن به ایشان ، عدالت را رعایت نمایید
پیامبر (ص) توصیه می کند نه تنها در دادن چیزی میان فرزندان فرقی نگذارید ، بلکه در محبت به آنان و بوسیدنشان نیز به عدالت رفتار کنید
دختران را ناخوش ندارید ، زیرا آنها مونس های شما هستند .» پیامبر (ص) به خوبی آگاه بود که دختران موجوداتی شکننده وآسیب پذیرند و در بذل محبت به ایشان باید توجه بیشتری داشت . از این رو به اصحابش توصیه می کند :
در بذل محبت و دادن هدیه لازم است دختران را بر پسران مقدم داشت .
اسلام همچنین به تربیت کودک وآموختن ادب به ایشان اهتمام می ورزد وتوصیه های تربیتی بسیاری در این خصوص در کتب روایی مسلمانا نقل شده است. یکی از آموزه های تربیتی پیامبر (ص) در مورد کودکان توصیه به تربیت نیکو و احترام گذاردن به آن هاست. پیامبر می فرماید :«حق فرزند آن است که نام خوبی برایش انتخاب کند و او را نیکو تربیت کند .» احترام به کودکان وسلام کردن به ایشان سنت حسنه ی پیامبر بودرسول اکرم (ص) تنبیه کودک در دوره ی سیادت را منع کرده ، می فرماید :« فرزندان خود را ازسن هفت سالگی به خواندن نماز وادار کنید و در صورت مشاهده ی تخلف از این تمرین آنان را از ده سالگی مورد تنبیه قرار دهید .»
هر تنبیه شدیدی که موجب لطمات جسمی شود مجازا ت و جریمه ی مادی خاصی دارد . پیامبر (ص)نیز تنبیه را در حد متعادل و محدود توصیه می کند
.اهميت بازي كودكان
دوره ی سیادت وهفت سال آغازین زندگی کودک دوره ای است که کودک بیش از هر زمان دیگری به بازی و نشاط نیازمند است . از دیدگاه روانشناسی ، فلسفه ی بازی کردن کودکان ،آماده سازی آنان برای مواجهه با مشکلات است . به همین دلیل هر چه بازی ها گسترده تر،پیچیده تر و اجتماعی باشد، مصونیت کودکان در برابر مشکلات و آسیب ها بیشتر می شود .از طریق بازی ، کودکان به رشد اجتماعی ، عاطفی وجسمی متعادلی دست می یابند .

دوره ی اطاعت یا نوباوگی
روانشناسان این دوره را دوره ی نوباوگی می نامند بر این باورند که در این سنین(14-7 سالگی )کودک از رشد ذهنی و عقلی سریع برخوردار می شود و از طریق اندیشیدن ، آزمایش و خطا می توانند مشکلاتش را حل کند. بنابراین لازم است در این هفت سال مقدمات آموزش و یادگیری کودکان فراهم گردد و قوانین، مقررات و مهارت ها به او آموزش داده شود. علمای تعلیم و تربیت این دوره را بهترین زمان برای آغاز آموزش رسمی کودک می دانند. دراین دوره رفتار والدین و مربیان با کودک باید به گونه ایباشد که او را وادار نماید به تدریج مسیر اطلاعات راپیشه کند .
از دیدگاه پیامبر (ص) هفت سال دوم زندگی دوره ی اطاعت است. در این مرحله کودک باید مطیع پدر و مادر باشد و توصیه های ایشان را تمام و کمال به کار بندد. آ موزه های تربیتی پیامبر (ص)در دوره ی نوباوگی بیشتر بر محور آموزش علم، احکام ، حرف ،فنون و مهارت ها به کودکان و وادار کردن آنان به اطاعت از والدین و مربیان دور می زند.

دوره ی وزارت یا نوجوانی
پیامبر اسلام (ص) هفت سال سوم زندگی (21 - 14 سالگی) را دوره ی وزارت ، مشورت و رایزنی دانسته ونسبت به برخورد نیکو با نوجوانان توصیه های فراوانی کرده است پیامبر(ص) با توجه به حساسیت دورهی نوجوانی وجوانی ، این دوره راشاخه ای از دیوانگی می داند و می فرماید :« الشباب شعبه من الجنون .» علی (ع) این دوره را به « سکر الشباب » تعبیر کرده است .
از دیدگاه روانشناسان دوره ی نوجوانی با بحران هویت همراه است وفرآیند بلوغ که یکی از بحرانی ترین دوره های زندگی هر فرد است ، در این سن بروز می کند . اهمیت این دوره به حدی است که روانشناسان از این دوره به عنوان جنون جوانی یاد کرده ومعتقدند نوجوانی دوره ی بحران هویت ، سرکشی ، عصیان و مخالفت است . در این دوره نوجوان تمایل بسیار به آزادی ، استقلال ، انتخاب شغل ، قبول مسئولیت ، تشکیل خانواده ، پی بردن به ارزشهای اخلاقی ومعنوی دارد وبه اندیشه های سیاسی ، اعتقادات دینی ، اخلاقی ومذهبی گرایش نشان می دهد . اندیشه ی نوجوان در این دوره بیشتر بر محور ایدئولوژی دور می زند .
آموزه ها و توصیه های تربیتی پیامبر (ص) وسیره عملی ایشان در خصوص جوانان ،در جهت تشویق ایشان به علم آموزی ، فراگیری حرف وفنون وروی آوردن به عبادت پروردگار و پرهیز از رذائل و هواهای نفسانی است . پیامبر (ص) با توجه به قدرت درک عمیق جوانان وحافظه قوی آنها توصیه می کند در جوانی به دنبال کسب علم باشید . از ایشان روایت شده : « هر کس در جوانی دانش آمورد ، علم او همچون نقشی است که بر سنگ حک می شود و هرکه در بزرگسالی بیاموزد ، کارش همچون نوشتن ، روی آب است .»

پیامبر(ص) این دوره را دوره رشد فکری وعقلی نوجوان می داند وبر مشورت با ایشان تأکید کرده ، توصیه می کنند با نوجوانان خود به اقتضای سن ایشان مشورت کرده به آنها حق اظهار نظر دهید سیره عملی پیامبر (ص) در برخورد با جوانان بر اساس هم رأیی وهم اندیشی با ایشان استوار بود . این جوانان بودند که در آغاز رسالتش به گرد او جمع شده ، یاریش کردند. پیامبر نیز همواره از شور و تدبیر وقدرت جوانی آنان در امر تبلیغ اسلام و اداره کردن جامعه اسلامی بهره می برد .چنانکه در جریان جنگ احد ،پیامبر (ص) نظر جوانان را که خواهان خروج از مدینه وجنگ با دشمن در خارج از شهر بودند ، بر نظر شیوخ و بزرگانی چون عبدالله بن ابی ترجیح داد و رأی جوانان را پذیرفت . این اقدام پیامبر اگر چه شکست مسلمانان را در پی داشت ، اما زمینه بلوغ فکری ورشد عقلی جامعه را فراهم آورد .
آنچه مسلم است ، این است که آموزه های تربیتی پیامبر (ص) که تمام مراحل زندگی انسان ، از بدو تولد تا زمان مرگ را در بر می گیرد ، راهی روشن برای اصلاح یکایک افراد جامعه، در جهت دست یابی به آرمان شهر اسلامی است.
فهرست منابع
1- قرآن کریم ، مترجم الهی قمشه ای ، خط عثمان طه .
2- ابن بابویه ، شیخ صدوق(1368): من لا یحضر الفقیه ، ترجمه علی اکبر غفاری ،تهران ، نشر صدوق.
3- احمدی ، احمد (1371) : روانشناسی نوجوانان وجوانان ، بی جا ، انتشارات ترمه .
4- پارسا ، محمد (1370) : روانشناسی رشد کودک و نوجوان ، تهران ، انتشارات بعثت.
5- حسینی ، فیروز آبادی ، مرتضی (1371): فضائل پنج تن در صحاح شش گانه اهل سنت ، ترجمه محمد با قر ساعدی ،قم ، انتشارات فیروز آبادی .
6- دلخوشنواز ، هاشم (1370) : روانشناسی شخصیت کودک ونوجوان ، تهران ، انتشارات اروند .
7- طبرسی ، حسن بن فضل ، مکارم الاخلاق (1355) : ترجه ابراهیم میر باقری ، تهران ، انتشارات فراهانی .
8- طباطبایی ، محمد حسین (1375) : سنن النبی(ص) ، ترجمه محمد هادی فقهی ، تهران ، کتاب فروشی اسلامیه .
9- کتابچی ،محسن (1376) : فرزند خوشبخت گلی از گلهای بهشت ، قم انتشارات هجرت .
10- کلینی الرازی ، محمد بن یعقوب بن اسمائیل ، (1401) : الفروع من الکافی ، مصحح علی اکبر غفاری ، بیروت ، دار مصعب ، دارلتعاریف .

+ نوشته شده در  سه شنبه 1389/11/26ساعت 11:48  توسط س .باقری  |